Βήμα στην επικοινωνία
  • EL
  • EN
  • FR
  • IT
  • ES

ΤΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΤΟΥ ΜΕΤΑΦΡΑΣΤΗ

 

Από όλα τα διεθνή κείμενα (Σύμβαση της Βέρνης, Σύμβαση της Γενεύης), παρόλο που αυτά είναι ενίοτε δυσανάλογα ρητά ή γενναιόδωρα, συνάγεται ότι ο μεταφραστής σήμερα αναγνωρίζεται ως συγγραφέας σε ηθικό και νομικό επίπεδο. Η μετάφραση, πράγματι, είναι πλέον ένα πνευματικό έργο και προστατεύεται ως τέτοιο, θεωρητικά τουλάχιστον και σύμφωνα με το δίκαιο. Πρόκειται, συνεπώς, για ένα έργο δημιουργίας, παρόλο που σχεδόν πάντοτε εκτελείται επί παραγγελία, και προέρχεται από κάποιο άλλο έργο. Σχετικά δε με το τελευταίο, αντί του όρου «πρωτότυπο έργο» είναι μάλλον καταλληλότερος ο όρος «πρώτο έργο», δεδομένου ότι και η μετάφραση είναι πρωτότυπη δημιουργία. Είναι, δε, και εκ της φύσεως της έργο διεθνές.

Από αυτή  τη νέα νομική και ηθική πραγματικότητα απορρέει (ή τουλάχιστον θα έπρεπε να απορρέει) μια σειρά δικαιωμάτων τα οποία ανήκουν στην ιδιότητα του συγγραφέα:

·        Το δικαίωμα πλήρους πατρότητας στο έργο του.

·        Το δικαίωμα συνέχειας, ήτοι δικαίωμα αμοιβής επί όλων των μελλοντικών εκδόσεων του κειμένου του (δεδομένου ότι ο εκδότης δεν μπορεί πλέον σε νομικό επίπεδο, να αξιώνει από τον μεταφραστή να παραιτηθεί των δικαιωμάτων του, αποζημιώνοντάς τον με ένα ποσό κατ’ αποκοπή). Εν ολίγοις πρόκειται για τα «μεταφραστικά δικαιώματα», κατ’ αντιστοιχία με τα «συγγραφικά δικαιώματα».

·        Το δικαίωμα προστασίας post mortem (όπως ακριβώς συμβαίνει με τα συνήθη πνευματικά δικαιώματα, και τα οποία κυμαίνονται από 15 έως 80 χρόνια, αναλόγως με την ισχύουσα εθνική νομοθεσία).

·        Το δικαίωμα απόσυρσης του έργου του, αν ο εκδότης δεν δημοσιεύσει την αποκτηθείσα μετάφραση (άρνηση δημοσίευσης) ή αν, σε περίπτωση που εξαντληθεί η προβλεπόμενη έκδοση, ο τελευταίος δεν προχωρήσει στην επανέκδοσή της εντός ενός ορισμένου χρονικού ορίου.

·        Το απόλυτο δικαίωμα αναγραφής του ονόματός του στο εξώφυλλο του έργου, όπως και στο πλαίσιο της διαφημιστικής προώθησής του, στις βιβλιογραφίες και στους καταλόγους όπου συμπεριλαμβάνεται το έργο, με τον ίδιο ακριβώς τρόπο που αναγράφεται και το όνομα του συγγραφέα του πρωτότυπου έργου.

·        Το δικαίωμα (τουλάχιστον ηθικό) να θεωρείται δημιουργός από τους κριτικούς βιβλίων.

·        Το δικαίωμα ελέγχου των επανεκδόσεων, των προσαρμογών, των αποσπασματικών δημοσιεύσεων, κ.λπ. της μετάφρασης.

·        Το δικαίωμα ελέγχου των «διορθώσεων» που επιφέρει ο εκδότης στις επανεκδόσεις, στις προσαρμογές, κ.λπ..

Δυστυχώς, αυτά τα δικαιώματα τα οποία, πλέον, αποτελούν αναπόσπαστο μέρος διεθνών κειμένων, που έχει αναγνωρίσει και υπογράψει η πλειοψηφία των κρατών του κόσμου, παραμένουν συχνά κενό γράμμα. Και τούτο συμβαίνει για δυο κυρίως λόγους: αφενός μεν, διότι κάποια κράτη δεν αναθεωρούν την εθνική τους νομοθεσία σύμφωνα με τις διεθνείς δεσμεύσεις που έχουν προσυπογράψει, αφετέρου δε, διότι πολύ συχνά στην αγορά εργασίας ο μεταφραστής είναι μισθωτός και ενίοτε απομονωμένος σε ένα περιβάλλον όπου ο ανταγωνισμός είναι πολύ σκληρός. Μάλιστα, μπροστά στον εργοδότη του βρίσκεται στην κλασική θέση του ανυπεράσπιστου εργαζόμενου, που τόσο εύστοχα συνοψίζεται στη φράση που επαναλαμβάνουν οι εργοδότες όταν επιβάλλουν τους όρους τους: «ή όλα ή τίποτε … αν θέλεις …»