Βήμα στην επικοινωνία
  • EL
  • EN
  • FR
  • IT
  • ES

Η ΣΥΜΒΑΣΗ ΤΗΣ ΒΕΡΝΗΣ

Νομοθετώντας επί παντός του επιστητού, και οδεύοντας προς την εκπνοή του, ο 19ος αιώνας, δεν θα μπορούσε παρά να προσδώσει κάποια νομική μορφή σ’ εκείνο τον εργαζόμενο – θύμα εκμετάλλευσης – που είναι ο μεταφραστής (κυρίως της λογοτεχνίας). Αυτό και έκανε η Σύμβαση της Βέρνης της 9ης Σεπτεμβρίου 1886, η οποία αποδέχθηκε επιτέλους το δικαίωμα του μεταφραστή να διεκδικήσει προς όφελός του τον τίτλο του δημιουργού. Πράγματι, στο άρθρο 6, η Σύμβαση αναφερόταν στη μετάφραση ως πνευματικό έργο, και κατά συνέπεια και στο μεταφραστή ως δημιουργό του. Επιπλέον διατύπωνε και την έννοια των «νόμιμων μεταφράσεων» (των μοναδικών που διασφαλιζόταν η προστασία τους). Ήταν αποκλειστικά εκείνες που ενέκρινε ο ίδιος ο δημιουργός του έργου, για μια χρονική περίοδο δέκα ετών. Επρόκειτο για το χρονικό διάστημα που όριζε η Σύμβαση ως διάρκεια προστασίας των δικαιωμάτων του δημιουργού εν γένει.

Η αναθεώρηση της Σύμβασης της Βέρνης (Βερολίνο 1908), άλλαξε πλήρως αυτή τη συλλογιστική. Η παράγραφος 2 του άρθρου 2 αποτελεί την ηθική και νομική Χάρτα του μεταφραστή ως δημιουργού. Αναφέρει αυτολεξεί το κείμενο: «Προστατεύονται ως πρωτότυπα έργα, με την επιφύλαξη των δικαιωμάτων του δημιουργού του αρχικού έργου, οι μεταφράσεις, οι αποδόσεις, οι μουσικές διασκευές και οι άλλες μορφές διασκευασμένων αναπαραγωγών ενός λογοτεχνικού ή καλλιτεχνικού έργου, καθώς και οι συλλογές διαφόρων έργων».

Δεδομένου ότι το νομικό πλαίσιο δεν μπορεί σχεδόν ποτέ να εξαντλήσει όλες τις σχέσεις που ορίζουν μεταξύ τους οι άνθρωποι, η αναθεώρηση του Βερολίνου όπως άλλωστε και οι επόμενες, δεν νομοθέτησε ρητά σχετικά με την ιδιάζουσα, και συχνά ακανθώδη, περίπτωση της μετάφρασης κάποιας άλλης μετάφρασης, ή επαναμετάφρασης. Το ενδιαφέρον, όμως, στη Σύμβαση της Βέρνης, πέραν της απόλυτης σαφήνειας του κειμένου της, έγκειται στο ευρύ πεδίο εφαρμογής της: 45 χώρες, μεταξύ των οποίων σχεδόν όλες οι ευρωπαϊκές, η Βραζιλία, ο Καναδάς, καθώς επίσης και πολλές αφρικανικές και ασιατικές χώρες.

Στο ίδιο πλαίσιο, στην αμερικανική ήπειρο ισχύουν άλλες συμβάσεις: εκείνη της Πόλης του Μεξικού (1902), του Μπουένος Άιρες (1910) που αναθεωρήθηκε στην Αβάνα (1928), και τέλος της Ουάσινγκτον (1946), της λεγόμενης και Παναμερικανικής. Η τελευταία έχει μεγάλη σημασία διότι στον τομέα της μετάφρασης ενσωματώνει τις συμφωνίες του άρθρου 2 της Σύμβασης της Βέρνης. Ωστόσο, αξίζει να σημειώσουμε στο σημείο  αυτό ότι μεταξύ 22 κρατών της αμερικανικής ηπείρου, μόνο τα 13 κύρωσαν τη Σύμβαση της Ουάσινγκτον (και μεταξύ αυτών δεν συγκαταλέγονται οι ΗΠΑ).

Τέλος, έχουμε το τελευταίο διεθνές κείμενο, που είναι η Παγκόσμια Σύμβαση της Γενεύης, σχετικά με τα δικαιώματα του δημιουργού (16η Σεπτεμβρίου 1955), η οποία είναι και το πλέον πρόσφατο, και στο οποίο δεν αναφέρεται ρητά ο μεταφραστής ως δημιουργός. Δεδομένου δε, ότι το συγκεκριμένο κείμενο συντάχθηκε υπό την αιγίδα της UNESCO, και μάλιστα από ειδική επιτροπή, είναι μάλλον απίθανο το κενό αυτό να οφείλεται σε κάποια ακούσια παράλειψη. Αντίθετα, αποτυπώνει αναμφίβολα, και μάλιστα με πολύ έμμεσο τρόπο, τη βούληση (ή την επιμονή) των δημιουργών των «αρχικών» έργων να διατηρήσουν για τον εαυτό τους τον συγκεκριμένο τίτλο, χωρίς φυσικά να αρνούνται στους μεταφραστές όλα τα νομικά οφέλη που απορρέουν από τον τίτλο αυτό. Στην πραγματικότητα, η Σύμβαση της Γενεύης εγγυάται σιωπηρά τα δικαιώματα του μεταφραστή, με μια διάταξη που παραπέμπει τα κράτη μέλη της Σύμβασης της Βέρνης, και μόνο αυτά, στην εφαρμογή της ίδιας της Σύμβασης σε ό,τι αφορά τους μεταφραστές.

 

H ομάδα τής Podium